و مراد به لفظ فعل قوله : * ( رَحِمَ ) * ( 1 ) * ( رَبُّكَ ) * ، ثمّ قال : * ( وَلِذلِكَ ) * ، و المعنى ، و لان يرحمهم ( 2 ) خلقهم . جواب ديگر از اصل مسأله آن است كه : « ذلك » ، راجع نيست با لفظ و معنى « رحمت » ، و نه نيز با « اختلاف » ، بل راجع است الى كونهم * ( أُمَّةً واحِدَةً ) * مجتمعين على الايمان ، و اين وجهى لايق است براى آن كه اتّفاق است كه : خداى تعالى خلقان را [ 201 - ر ] براى ايمان و طاعت آفريد ، في قوله : وَما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ ( 3 ) . بعضى دگر از اهل تأويل گفتند : مراد آن است كه ، اگر من خواهم همه خلقان را يك امّت كنم ، يعنى همه را به بهشت برم تا همه در اين باب يك امّت و يك جبلَّت و يك جنس باشند ، و اين جارى مجراى آن آيت بود كه گفت : وَلَوْ شِئْنا لآتَيْنا كُلَّ نَفْسٍ هُداها . . . ( 4 ) ، و مراد به اين « هدى » راه بهشت ( 5 ) ، و لا محال خداى ايشان را لابدّ براى ايمان و طاعت آفريده است . * ( وَلا يَزالُونَ مُخْتَلِفِينَ ) * ، و اينان به زايل نباشند ( 6 ) ، اختلاف مىكنند و مختلف مىشوند . مراد اختلاف در دين است و آن كه از ره دين مىبشوند ( 7 ) . و ابو مسلم محمّد بن بحر گفت : مراد به اختلاف آن است كه ، يخلف خلفهم [ سلفهم ] ( 8 ) فى الكفر ، كه خلف ايشان در كفر به دنبال سلف مىشوند ، و منه قولهم : ما اختلف الجديدان و المعصران ، اى جاء كلّ واحد منهما به عقب صاحبه و خلفه ، و مثله قولهم : اقتتلوا ( 9 ) ، و المعنى : قتل بعضهم بعضا . امّا « رحمت » ، رقّت قلب نباشد چنان كه سايل گفت ، و لكن فعل احسان و نعمت باشد به دليل آن كه [ اگر ] ( 10 ) رقيق القلب ( 11 ) احسان و فضل ( 12 ) نكند او را وصف

--> ( 1 ) . آو ، بم : الَّا من رحمه ، آج ، مج ، لب ، آز : الَّا من رحم . ( 2 ) . آو ، آج ، بم ، لب ، آز : برحمتهم . ( 3 ) . سورهء ذاريات ( 51 ) آيهء 56 . ( 4 ) . سورهء سجده ( 32 ) آيهء 13 . ( 5 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز مج است . ( 6 ) . همهء نسخه بدلها : نمىباشند . ( 7 ) . اساس : نشوند ، به قياس با نسخهء آو ، و ديگر نسخه بدلها ، تصحيح شد . ( 10 - 8 ) . اساس : ندارد ، به قياس با نسخهء آو ، و ديگر نسخه بدلها ، افزوده شد . ( 9 ) . آج ، آز : اقتلوا . ( 11 ) . همهء نسخه بدلها : القلبى . ( 12 ) . آج ، لب ، آز : فضلى .